Phong Vận Kỳ Oan

Chuyện son phấn mở trang kinh thần thánh (8)

(1)

Chốn phong lưu của vần điệu đầy oan nghiệt ta tự mình ở vào đó.

(2)

Một loại giấy quý, trước kia thường dùng in các sách quý như truyện Kiều, Cung Oán Ngâm Khúc, Lục Vân Tiên…

(3)

Chữ Hán là dạng chữ vuông, lại mang nhiều yếu tố tượng hình, nên người ta vẫn cho rằng mỗi chữ là một bức tranh. Chữ Nôm dùng chữ Hán để ký âm nên cũng mang đặc tính hội họa ấy.

(4)

"Độc điếu song tiền nhất chỉ thư…”

Một mình trước cửa sổ xót thương một trang sách.

(5)

"… Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như…"

(Độc Tiểu Thanh ký)

Không biết hơn ba trăm năm sau,

Thiên hạ ai người khóc Tố Như.

6)

Truyện Kiều được Nguyễn Du viết bằng chữ Nôm, và ngày nay mọi người đều thừa nhận truyện Kiều đã đạt đến đỉnh cao của tiếng Việt.

(7)

Từ lâu việc bói Kiều đã là một việc không còn xa lạ trong dân gian.

(8)

Chi phấn hữu thần lân tử hậu

(Độc Tiểu Thanh ký)

Son phấn (mà) linh thiêng nên sau khi chết vẫn (khiến người ta) thương tiếc.

(9)

Đối với Nguyễn Du, ông thừa biết quan niệm của người xưa: "lập thân tối hạ thị văn chương" cùng cái oan nghiệt ghê gớm của vần điệu phong lưu, nhưng ông vẫn tự mình ở vào đó và ông đã đi vào bất tử.

Tơ liễu yêu kiều bóng thướt tha (2)

(1)

"… Nao nao dòng nước uốn quanh

Nhịp cầu nho nhỏ cuối ghềnh bắc ngang

Sè sè nấm đất bên đường

Rầu rầu ngọn cỏ nửa vàng nửa xanh…"

(2)

"… Dưới cầu nước chảy trong veo

Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha…"

(3) & (4)

"… Trải bao thỏ lặn ác tà

Ấy mồ vô chủ ai mà viếng thăm

Lòng đâu sẵn mối thương tâm

Thoắt nghe Kiều đã đầm đầm châu sa…”

(1)

"… Quan rằng chị nói hay sao

Một lời là một vận vào khó nghe…"

(2)

Hai câu thơ của nhà thơ Vương Trọng. Sinh thời, Chế Lan Viên rất thích hai câu này và cho rằng chỉ với hai câu thơ ấy Vương Trọng đã có thể góp mặt trên thi đàn Việt Nam.

(3)

Tập Kiều:

"Còn chi là cái hồng nhan

Đã xong thân thế còn toan được nào"

(1)

"… Đêm Thúy Kiều sang nhà Kim Trọng

Nguyễn Du tắt bớt trăng và vặn thấp ngọn đèn…"

(Thơ giáo sư Lê Trí Viễn bài Đêm ấy đêm này)

(2)

"… Nhặt thưa trăng dọi đầu cành,

Ngọn đèn trông tỏ trướng huỳnh hắt hiu…"

(3)

"… Bây giờ rõ mặt đôi ta

Biết đâu rồi nữa chẳng là chiêm bao…"

(1)

"… Ngoài ngàn dặm chốc ba đông

Mối sầu khi gỡ cho xong còn chầy…"

(2)

"… Ông tơ ghét bỏ chi nhau

Chưa vui sum họp đã sầu chia phôi…"

(3)

"… Cùng nhau trót đã nặng lời

Dẫu thay mái tóc dám dời lòng tơ…"

(4)

"… Dùng dằng chẳng nỡ rời tay

Vừng đông đâu đã đứng ngay nóc nhà…"

(5)

"… Buộc yên quẩy gánh vội vàng

Mối sầu xẻ nửa bước đường chia hai…”

(6)

"… Não người cữ gió tuần mưa

Một ngày nặng gánh tương tư một ngày…"

(7)

"… Nàng còn đứng tựa hiên tây

Chín hồi vấn vít như vầy mối tơ

Trông chừng khói ngất sông thưa

Hoa trôi giạt thắm liễu xơ xác vàng…"

(1)

"… Hỏi ra sau mới biết rằng

Phải tên xưng xuất là thằng bán tơ…"

(2)

"… Người nách thước kẻ tay dao,

Đầu trâu mặt ngựa ào ào như sôi…"

(1)

"… Tính bài lót đó luồn đây

Có ba trăm lạng việc này mới xuôi…"

(2)

Theo "Thúy Kiều tường chú", tác giả Chiêm Vân thị (Trúc Viên Lê Mạnh Liêu dịch), trích nguyên bản Truyện Kiều của Thanh Tâm Tài Nhân thì "Chung Sự vi tống quan nhất bách lượng, tống hướng mã, hình phòng, công sai; tam bối các ngũ thập lượng".

Chung Sự (tên đầy đủ của họ Chung) nhận của nhà họ Vương ba trăm lượng; nay theo nguyên bản: "y biếu quan 100 lượng, bọn cướp, hình phòng, công sai, mỗi nơi 50 lượng, tổng cộng 250 lượng" vậy còn 50 lượng không biết y đưa cho ai (Trúc Viên). Thúy Kiều bán mình trên bốn trăm lượng vàng, lo lót hết ba trăm lượng, số vàng còn lại trên một trăm lượng, vậy mà chỉ sáu tháng sau khi chàng Kim: "Từ ngày muôn dặm phù tang / Nửa năm ở đất Liêu Dương lại nhà" thì gia đình Kiều đã hoàn toàn sa sút.

Cho dù như nguyên lục, đó chỉ là hơn một trăm lượng bạc đi nữa thì với một gia đình nền nếp như gia đình Vương viên ngoại, lại vừa trải qua một tai biến kinh hoàng, không thể nào có thể tiêu pha hết được. Như vậy ta có thể đoán rằng, hơn trăm lượng vàng ấy cũng chỉ dùng lo lót biếu xén hết.

Ngoài 50 lượng do họ Chung kê thêm lên cho mình như đã nói ở trên, số vàng đền công chính thức cho họ Chung và đám sai nha, cho công làm trung gian của "mụ mối gần miền" chắc cũng không nhỏ.

Lại thêm có mật thì ruồi kéo nhau bu lại tên này chỉ đường mách nước cho tên khác như ta thường thấy ở bọn sai nha và bọn vô lại trong bất cứ xã hội nào, nên số tiền hơn một trăm lượng vàng mới có thể tiêu tan mau đến thế.

Có lẽ chính ở chỗ này Nguyễn Du muốn để một dấu chấm lửng cho người sau mặc tình suy nghĩ về xã hội cung Vua, phủ Chúa hỗn loạn và đầy bất công thối nát mà ông được chứng kiến chăng?

Và chữ "kẻ" trong "Họ Chung có kẻ lại già" có phải cũng mang một chút ẩn ý coi thường nào đó của Nguyễn Du đối với họ Chung.

(3)

"…Chàng Vương nhớ đến xa gần

Sang nhà Chung lão tạ ân chu tuyền

Tình xưa ân trả nghĩa đền

Gia thân mới lại kết duyên Châu Trần…"

(1)

"… Mối càng vén tóc bắt tay

Nét buồn như cúc mình gầy như mai…"

(2)

"… Gần miền có một mụ nào

Đưa người viễn khách tìm vào vấn danh…"

(3)

"… Ghế trên ngồi tót sỗ sàng

Buồng trong mối đã giục nàng kíp ra…"

(4)

"… Tráng sĩ bạch đầu bi hướng thiên

Hùng tâm sinh kế lưỡng mang nhiên…"

(Thơ chữ Hán của Nguyễn Du)

Tạm dịch:

Tráng sĩ đầu bạc buồn bã ngước nhìn trời.

Nỗi buồn về chí lớn (không thi hành được) và nỗi lo kiếm sống không còn biết ra sao nữa.

(1)

(Thơ Kiều)

(2)

"… Trông ra ngọn cỏ lá cây

Thấy hiu hiu gió thì hay chị về…"

(3)

"… Chiếc thoa với bức tờ mây

Duyên này thì giữ, vật này của chung…"

(4)

"… Mai sau dù có bao giờ

Đốt lò hương ấy, so tơ phím này…"

Nho đối với xỏ lão này đếch ưa…” (2)

(1) & (2)

Thơ Nguyễn Khuyến bình hai câu thơ vịnh Kiều của Chu Mạnh Trinh:

"… Làng Nho người cũng coi ra vẻ

Bợm xỏ ai ngờ mắc phải tay…"

(3)

Nguyễn Du tả Mã Giám Sinh:

"… Quá niên trạc ngoại tứ tuần

Mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao…"

Tả Sở Khanh:

"… Một chàng vừa trạc thanh xuân

Hình dung chải chuốt, áo khăn dịu dàng…"

(4)

"… Tuồng chi là giống hôi tanh

Thân ngàn vàng để ô danh má hồng…”

(1)

"… Tuồng vô sỉ ở bất nhân

Buồn tình trước đã tần mần thử chơi…"

(2)

"… Đà đao sắp sẵn chước dùng

Lạ gì một cốt một đồng xưa nay…”

(3)

"… Trên yên sẵn có con dao

Giấu cầm nàng đã gói vào chéo khăn…”

(4)

"… Phòng khi nước đã đến chân

Dao này thì liệu với thân sau này…"

(5)

" lần nữa"

Thúy Kiều đã: "… Sẵn dao tay áo tức thì giở ra…", dùng dao tự sát khi mới tới động của Tú Bà, bị Tú Bà toan hành hung và cũng chỉ một lần duy nhất ấy.

Thúy Kiều sau cú lừa thế kỷ (1)

Thân ngàn vàng đem chuộc một trận đòn (3)

Song sa vò võ (12)

(1)

"… Thôi đà mắc lận thì thôi

Đi đâu chẳng biết con người Sở Khanh.

Bạc tình nổi tiếng lầu xanh

Một tay chôn biết bao cành phù dung…"

(2) & (3)

"… Nhưng tôi có sá chi tôi

Phận tôi đành vậy vốn người để đâu

Thân lươn bao quản lấm đầu

Chút lòng trinh bạch từ sau xin chừa…"

(4)

"… Xót mình cửa các buồng khuê

Vỡ lòng học lấy những nghề nghiệp hay…"

(5)

"… Lầu xanh mới rủ trướng đào

Càng treo giá ngọc càng cao phẩm người…"

(6)

"… Dập dìu lá gió cành chim

Sớm đưa Tống Ngọc tối tìm Tràng Khanh

Khi tỉnh rượu lúc tàn canh

Giật mình mình lại thương mình xót xa…"

(7)

"… Tin nhạn vắng, lá thư bài

Đưa người cửa trước rước người cửa sau…”

(8) & (9)

"… Này con thuộc lấy làm lòng

Vành ngoài bẩy chữ vành trong tám nghề…"

(10)

"… Khéo là mặt dạn mày dày

Kiếp người đã đến thế này thì thôi…"

(11) & (12) & (13)

"… Mối tình đòi đoạn vò tơ

Giấc hương quan luống lần mơ canh dài

Song sa vò võ phương trời

Nay hoàng hôn đã lại mai hôn hoàng…"

(14)

"… Lần lần thỏ bạc ác vàng

Xót người trong hội đoạn trường đòi cơn…"

Thúc Sinh cũng ném tiền qua cửa sổ (2)

Để một bề giã biệt chốn lầu xanh (6)

Tụ tập đám du côn (10)

Nhưng có lẽ bóng ô dù của ngài Tể tướng (12)

(1)

1 vé = 100 USD

(2)

"… Thúc Sinh quen thói bốc rời

Trăm nghìn đổ một trận cười như không…”

(3)

"… Buồng the phải buổi thong dong

Thang lan rủ bức trướng hồng tẩm hoa

Rõ ràng trong ngọc trắng ngà

Dày dày sẵn đúc một tòa thiên nhiên

Sinh càng tỏ nét càng khen…"

(4) & (5) & (6)

"… Nàng rằng đã quyết một bề

Nhện này vương lấy tơ kia mấy lần

Đục trong thân cũng là thân

Yếu thơ vâng chịu trước sân lôi đình…"

(7)

"… Nàng vâng cất bút tay đề

Tiên hoa trình trước án phê xem tường…"

(8)

"… Huệ lan thơm nức một nhà

Từng cay đắng lại mặn mà hơn xưa…"

(9) & (10) & (11)

"… Chiến hòa sắp sẵn hai bài

Mượn tay thầy thợ, kiếm người dò la

Bắn tin đến mặt Tú Bà

Thua cơ mụ cũng cầu hòa dám đâu…”

(12)

Khi Kiều bị bắt đưa về nhà cha mẹ Hoạn Thư: "… Ngước trông tòa rộng dẫy dài,

Thiên quan Chủng tể có bài treo trên…"

Thiên quan trong Chu lễ là chức quan coi bộ Lại bây giờ, Chủng tể là Tể tướng. Như vậy cha Hoạn Thư là Thượng thư giữ chức Tể tướng.

(13)

Chất cường toan: tên gọi khác của acide

(14)

"… Thân em như giọt mưa rào,

Giọt rơi xuống giếng, giọt vào vườn hoa…"

(Ca dao)

Đốt nhà (3)

Giở đủ trò quỷ quái tinh ma (4)

(1)

"… Sửa sang buồm gió lèo mây

Khuyển Ưng lại chọn một bầy côn quang

Dặn dò đủ hết mọi đàng

Thuận phong một lá vượt sang bến Tề…"

(2) & (3) & (4)

"… Thuốc mê đâu đã tưới vào

Mơ màng như giấc chiêm bao biết gì

Vực ngay lên ngựa tức thì

Phòng đào viện sách bốn bề lửa dong

Sẵn thây vô chủ ven sông

Đem vào để đó lộn sòng ai hay…"

(5) & (6)

"… Phu nhân khen chước rất màu

Chiều con lại dạy mặc dầu ra tay…"

(1)

Nguyễn Du sinh năm 1765. Theo sử liệu còn giữ được thì từ nhỏ ông sống ở kinh thành Thăng Long với cha và rồi với anh, đều làm quan to triều Lê Trịnh, ít ra tới năm 1784, năm Tham tụng Nguyễn Khải (Việt Nam Sử Lược cuả Trần Trọng Kim chép là Ly, cũng có sách chép là Lệ), anh ông, bị đám kiêu binh Thanh, Nghệ phá nhà tìm giết phải chạy trốn lên Sơn Tây, ông mới rời khỏi nơi này.

Năm trước đó, năm 1783, Nguyễn Du 18 tuổi, ông đậu tam trường khoa thi Hương.

Sử liệu không cho biết vì sao ông không học và thi lên cao nữa. Chắc chắn những biến động và hỗn loạn ở kinh thành lúc ấy, sự lộng hành của Đặng Mậu Lân (em trai Tuyên phi Đặng Thị Huệ) và băng đảng, đến Chúa, Lân cũng chẳng coi ra gì : "Lân nổi giận đùng đùng mà rằng :"À! Mày định đem Chúa ra dọa tao phỏng? Chúa là cái quái gì!" (Hoàng Lê Nhất Thống Chí), và sau đó là loạn kiêu binh với những tác oai, tác quái của đám kiêu binh Thanh Nghệ làm náo loạn cả kinh thành, được ghi lại rất nhiều trong Hoàng Lê Nhất Thống Chí của Ngô Thì Chí, đã trở thành những mảng đen xã hội nặng nề trong suy nghĩ của Nguyễn Du, khiến ông cảm thấy chán nản mà không thi cử gì thêm nữa.

(2)

"… Ngước trông tòa rộng dẫy dài

Thiên quan Chủng tể có bài treo trên

Ban ngày sáp thắp hai bên

Trên giường thất bửu ngồi trên một bà

Gạn gùng ngọn hỏi ngành tra

Sự mình nàng phải cứ mà thưa lên…"

(3)

"… Trúc côn ra sức đập vào

Thịt nào chẳng nát gan nào chẳng kinh…"

(4)

"… Hoa nô truyền dạy đổi tên

Buồng thêu dạy sắp vào phiên thị tì…"

(5)

"… Vâng lời nàng mới theo sang,

Biết đâu địa ngục, thiên đàng là đâu…”

Ai khóc hận (3)

Ai thấp trí thua cơ (4)

Ai chẳng dám quen ai (6)

(1)

Tâm sự Kiều khi phải gẩy đàn cho Hoạn Thư và Thúc Sinh nghe:

"… Nàng đà tán hoán tê mê

Vâng lời ra trước bình the văn đàn..".

(2)

Tâm sự Hoạn Thư:

"… Lòng riêng khấp khởi mừng thầm

Vui này đã bõ đau ngầm xưa nay…”

Tâm sự Kiều và Thúc Sinh:

"… Bốn dây như khóc như than

Khiến người trên tiệc cũng tan nát lòng..".

(3) & (4)

Thúc Sinh sợ vợ:

"… Thấp cơ thua trí đàn bà

Trông vào đau ruột nói ra ngại lời..”.

(5)

"… Tiểu thư lại thét con Hoa

Khuyên chàng chẳng cạn thì ta có đòn…"

(6)

"… Sợ quen dám ngỏ ra lời

Khôn ngăn giọt ngọc sụt sùi nhỏ sa…"

(1)

"… Nghĩ đi nghĩ lại quanh co

Phật tiền sẵn có mấy đồ kim ngân

Bên mình giắt để hộ thân…”

(2)

"… Đôi ta chút nghĩa đèo bòng

Đến nhà trước liệu nói sòng cho minh.."

(3)

"… Cúi đầu luồn xuống mái nhà

Giấm chua lại tội bằng ba lửa nồng…"

(4)

"… Chỉn e đất khách một mình

Chim khôn chưa dễ tìm vành ấm no…"

Nước lại vẩn bùn (3)

(1)

"… Bạc Sinh quỳ xuống vội vàng

Quá lời nguyện hết thành hoàng thổ công…"

(2)

"… Thành thân mới rước xuống thuyền

Thuận buồm một lá xuôi miền Châu Thai…"

(3)

"… Tiếc thay nước đã đánh phèn

Mà cho bùn lại vẩn lên mấy lần…"

(4)

"… Xem người định giá vừa rồi

Món hàng một đã ra mười thì buông…"

(5)

"… Đưa nàng vào lạy gia đường

Cũng thần mày trắng, cũng phường lầu xanh…"

Cứ gỡ ra lại buộc vào mấy đận (3)

Đã phải liều má phấn (4)

Ngày xanh rồi tàn phai (5)

Gửi vào đâu thân phận cánh hoa rơi (7)

(1)

"… Mới trông nàng đã biết tình

Chim lồng khôn lẽ cất mình bay cao…"

(2) & (3)

"… Chém cha cái số hoa đào

Gỡ ra rồi lại buộc vào như chơi…"

(4) & (5)

"… Biết thân chạy chẳng khỏi trời

Cũng liều má phấn cho rồi ngày xanh…"

(6) & (7)

"… Chút riêng chọn đá thử vàng

Biết đâu mà gửi can tràng vào đâu…”

(8)

"… Nghe lời vừa ý gật đầu,

Cười rằng tri kỷ trước sau mấy người…"

Cánh chim bằng mượn cơn gió Lão Trang (3)

Nỗi nhớ nhà vẫn hiu hắt khôn khuây (5)

Nhớ cánh chim hồng vẫn mịt mù bay (6)

(1)

"… Nửa năm hương lửa đương nồng

Trượng phu thoắt đã động lòng bốn phương…"

(2)

"… Giang hồ quen thú vẫy vùng

Gươm đàn nửa gánh, non sông một chèo…"

(3)

"… Quyết lời dứt áo ra đi

Gió đưa bằng tiện đã lìa dặm khơi…"

(4)

"… Nàng từ chiếc bóng song mai

Đêm thâu đằng đẵng nhặt cài then mây…"

(5)

"… Đoái trông muôn dặm tử phần

Hồn quê theo ngọn mây tần xa xa…"

(6)

"… Cánh hồng bay bổng tuyệt vời

Đã mòn con mắt phương trời đăm đăm…”